Naar de inhoud
Chess AI Solver

Het schaak-spiekbriefje om te printen

Dit schaak-spiekbriefje zet alles wat je automatisch moet kunnen op één plek. Print het, of laat het tabblad open – maar lees het niet tijdens een partij met rating.

Pixel Works Software

Een spiekbriefje maakt je geen betere schaker. Wat het wel doet: een handvol dingen uit de weg ruimen – het rekenwerk, de notatie, de vormen die steeds terugkomen – zodat je denkwerk aan het bord naar de stelling gaat en niet naar het onthouden van wat een toren waard is.

Elk diagram hieronder is vóór publicatie met Stockfish gecontroleerd. Die lat ligt lager dan het klinkt, en de meeste printbare overzichten op internet halen hem niet.

De waarde van de schaakstukken

StukOngeveer waard
Pion1
Paard3
Loper3
Toren5
Dame9

De koning heeft geen getal. Verlies je hem, dan is de partij voorbij, dus ruilen kan niet – maar als vechtend stuk in het eindspel is hij ongeveer vier waard. Daarom is het meestal goed om met je koning naar het centrum te lopen zodra de dames van het bord zijn.

Zie deze getallen als boekhouding, niet als waarheid. Drie dingen om te onthouden:

  • Twee lopers samen – het loperpaar – zijn meer waard dan de som der delen, ergens rond een halve pion meer, omdat ze samen elk veld van het bord bestrijken.
  • Paarden houden van gesloten stellingen, lopers van open stellingen. Of een paard en een loper echt evenveel waard zijn, hangt volledig af van hoeveel pionnen er vastzitten.
  • Een toren wordt meer waard naarmate het bord leger wordt. Open lijnen zijn wat hij nodig heeft, en open lijnen zijn precies wat een eindspel biedt.

Een engine rekent in dezelfde eenheid. Onze uitleg over het lezen van de evaluatiebalk laat zien waarom +1.4 niet betekent dat iemand een pion voorstaat.

Zetten lezen en noteren: de schaaknotatie

De lijnen heten a tot en met h, van links naar rechts gezien vanuit wit. De rijen zijn genummerd van 1 tot en met 8, te beginnen aan de kant van wit. Elk veld heeft één naam, en beide spelers gebruiken dezelfde.

SymboolBetekenis
K Q R B NKoning, dame, toren, loper, paard, met de Engelse letters die Chess.com, Lichess en de app tonen: K van king, Q van queen, R van rook, B van bishop en N van knight (de K is al van de koning). In Nederlandse boeken en op notatiebiljetten: K, D, T, L, P. Een pionzet heeft geen letter, alleen het veld.
xSlaat. Bxe5: de loper slaat op e5; exd5: de e-pion slaat op d5.
+ #Schaak, en schaakmat.
O-O O-O-OKorte rokade (koningsvleugel), lange rokade (damevleugel). Tel de O’s: twee is kort, drie is lang.
=QPromotie. e8=Q: een pion bereikt de achtste rij en wordt een dame.
e.p.Slaat en passant.
! ?Het oordeel van een commentator over de zet, geen deel van de zet zelf.
1-0 0-1 1/2-1/2Wit wint, zwart wint, remise.

Kunnen twee gelijke stukken allebei naar hetzelfde veld, dan komt de lijn ertussen: Nbd2 is het paard dat van de b-lijn komt, niet het andere. Staan ze op dezelfde lijn, dan gebruik je de rij.

De opening, zonder ook maar één variant uit je hoofd te leren

  1. Neem met een pion je deel van het centrum, en ontwikkel daarna stukken die hem steunen.
  2. Breng de lichte stukken eerder in het spel dan de dame. De dame is het makkelijkst op te jagen, en elk tempo dat je kwijt bent om haar te redden, gebruikt je tegenstander om te ontwikkelen.
  3. Rokeer binnen de eerste tien zetten, tenzij je een concrete reden hebt om het niet te doen.
  4. Speel in de opening niet twee keer met hetzelfde stuk zonder een reden die het tempo waard is.
  5. Verbind de torens. Staat er op je onderste rij niets meer tussen, dan is de opening voorbij.

Sterke spelers overtreden elk van deze regels geregeld, en altijd om een concrete reden die ze kunnen noemen. Dat is de eigenlijke regel: de vuistregels leveren je een speelbare stelling op, en een goede reden geeft je het recht er een te negeren.

Vier matpatronen om aan hun vorm te herkennen

Niet om als stellingen uit je hoofd te leren, maar om als vormen te herkennen – zodat je het patroon ziet ontstaan terwijl er nog tijd is om het op te bouwen of te voorkomen. In elk diagram is wit aan zet, en is het mat in één.

Mat achter de paaltjesRa8#
De koning zit opgesloten achter de pionnen die hem moesten beschermen. Een van de meest voorkomende matpatronen op de club, en een van de makkelijkste om er in je eigen partijen zelf in te lopen.
StikmatNf7#
Elk vluchtveld is bezet door de eigen stukken van de koning. Alleen een paard kan dit mat geven, omdat alleen een paard over de muur heen springt.
Twee torensRb8#
De ene toren snijdt de rij af, de andere geeft schaak. Wissel ze af en je drijft een eenzame koning vanuit elke beginstelling naar de rand.
HerdersmatQxf7#
Aan het begin van de partij wordt f7 alleen door de koning gedekt. Het zwarte paard ging naar f6, en dat dekt f7 niet. Beantwoord de dreiging met ...g6 of ...Qe7, niet met ...Nf6.

Het eindspel dat je vóór alle andere moet kennen

Koning en pion tegen koning. Het lijkt niets, maar het is het fundament waarop elk ander pionneneindspel rust, en het maakt zo vaak het verschil tussen een half punt en een heel punt dat iedereen dit eindspel als eerste goed zou moeten leren.

Eén stelling, twee uitslagen. Alles hangt af van wie er aan zet is.
  • Wit aan zet: remise. Wit moet opzij stappen, zwart stapt voor de pion, en de stelling herhaalt zich eindeloos. Stockfish geeft de stelling 0.00.
  • Zwart aan zet: wit wint. Zwart moet wijken, de witte koning komt voor zijn eigen pion, en de pion promoveert tot dame. Stockfish beoordeelt het als gewonnen voor wit.

De onderliggende regel is de oppositie: staan de twee koningen tegenover elkaar met één veld ertussen, dan moet de speler die aan zet is wijken. In dit eindspel is dat de hele partij. Al het andere – hoeveel pionnen, aan welke kant, hoe ver opgerukt – is detail dat erbovenop komt.

Nog twee die zichzelf meteen terugverdienen:

  • Het vierkant van de pion. Wil je zonder zetten te tellen weten of een eenzame koning een vrijpion nog inhaalt, teken dan het vierkant met de pion en zijn promotieveld als één zijde. Staat de koning erin – of kan hij er met zijn zet in stappen – dan haalt hij de pion in. Zo niet, dan niet. Eén uitzondering om het vierkant goed te tekenen: een pion die nog op zijn beginveld staat, mag twee velden vooruit, dus meet het vierkant dan vanaf de derde rij in plaats van de tweede.
  • Torens horen achter vrijpionnen. Achter die van jou en achter die van de tegenstander. Achter je eigen pion krijgt de toren meer ruimte naarmate de pion oprukt; vóór die van de tegenstander verliest hij ruimte naarmate de pion oprukt.

De blundercheck

Vier vragen, tien seconden, vóórdat je de zet speelt en niet erna. Dit is het enige op deze pagina dat je resultaten nog deze maand verandert.

  1. Wat valt de laatste zet van je tegenstander aan dat eerder niet werd aangevallen?
  2. Wat van mij staat nu ongedekt, en wat van de tegenstander?
  3. Schaakzetten, slagzetten en dreigingen van de tegenstander, vóór de mijne.
  4. Als ik deze zet speel, wat is dan het beste antwoord van de tegenstander?

De volgorde doet ertoe. De meeste spelers lopen het lijstje af voor hun eigen ideeën en nooit voor die van hun tegenstander, en precies daarom is de zet die hen verslaat de zet waar ze nooit naar keken.

Veelgestelde vragen

Mag ik een spiekbriefje gebruiken tijdens een partij?

In een toernooi aan het bord onder de FIDE-regels niet – je mag tijdens het spelen geen enkele vorm van aantekeningen raadplegen. Online hangt het af van de site en het speltype: openingsboeken en databases zijn bij sommige correspondentie- en dagelijkse partijen toegestaan en bij livepartijen verboden. Hulp van een engine tijdens een livepartij met rating is tegen de regels op Chess.com en Lichess, al is dat geen universele schaakregel – bij correspondentieschaak van de ICCF zijn engines gewoon toegestaan. Kijk naar de regels van het toernooi waar je echt aan meedoet. Tussen de partijen door mag alles.

Wat moet een beginner als eerste onthouden?

De blundercheck, en verder niets. Stukwaarden en matpatronen neem je vanzelf op door te spelen. Een scan van tien seconden op ongedekte stukken vóór elke zet voorkomt onder de 1500 meer verloren partijen dan welke hoeveelheid openingstheorie ook.

Zijn de stukwaarden exact?

Nee, en dat is ook niet de bedoeling. Het is een boekhoudkundige afspraak die in het middenspel ongeveer klopt en overal elders afwijkt. Een paard op een sterk centrumveld is beter dan een toren die niets te doen heeft, en beide lopers samen zijn duidelijk meer waard dan de getallen doen vermoeden.

Wat is het snelst mogelijke schaakmat?

Twee zetten, en alleen als de speler die mat gaat meewerkt: 1.f3 e5 2.g4 Qh4#. Het herdersmat op zet vier is het snelle mat dat je in de praktijk echt tegenkomt, en het is de reden dat je f7 en f2 vanaf de eerste zet in de gaten moet houden.