Ściąga szachowa do wydruku
Wszystko, co warto mieć w małym palcu, w jednym miejscu: ściąga szachowa do nauki i powtórek. Wydrukuj ją albo zostaw otwartą kartę – tylko nie zaglądaj do niej w trakcie partii rankingowej.
Ściąga nie sprawi, że zaczniesz lepiej grać w szachy. Zdejmuje Ci za to z głowy kilka rzeczy – rachunki, notację, powtarzające się schematy – żeby przy szachownicy myśleć o pozycji, a nie przypominać sobie, ile jest warta wieża.
Każdy diagram poniżej przed publikacją sprawdziliśmy w Stockfishu. Ta poprzeczka wisi niżej, niż się wydaje, a większość ściąg do wydruku w internecie i tak jej nie przeskakuje.
Wartość figur szachowych
| Bierka | Przybliżona wartość |
|---|---|
| Pionek | 1 |
| Skoczek | 3 |
| Goniec | 3 |
| Wieża | 5 |
| Hetman | 9 |
Król nie ma wartości liczbowej. Jego utrata kończy partię, więc nie da się go wymienić – ale jako figura bojowa w końcówce jest wart mniej więcej cztery pionki. Dlatego po wymianie hetmanów zwykle warto poprowadzić go do centrum.
Traktuj te liczby jak księgowość, a nie prawdę objawioną. Trzy szczegóły, które warto zapamiętać:
- Para gońców jest warta więcej niż suma części – mniej więcej o pół pionka – bo razem gońce kontrolują każde pole szachownicy.
- Skoczki wolą pozycje zamknięte, gońce – otwarte. To, czy skoczek jest naprawdę wart tyle samo co goniec, zależy wyłącznie od tego, ile pionków jest zablokowanych.
- Wieża zyskuje na wartości, gdy szachownica pustoszeje. Potrzebuje otwartych linii, a tych w końcówce nie brakuje.
W tej samej konwencji swoją ocenę podaje silnik. Dlaczego +1.4 nie oznacza, że ktoś ma pionka więcej, wyjaśnia nasz poradnik o czytaniu paska oceny.
Jak czytać i zapisywać ruchy: notacja szachowa
Kolumny oznacza się literami od a do h, od lewej strony białych. Rzędy numeruje się od 1 do 8, zaczynając od strony białych. Każde pole ma jedną nazwę i obie strony używają tej samej.
| Znak | Znaczenie |
|---|---|
| K Q R B N | Król, hetman, wieża, goniec, skoczek – angielskimi literami, tak jak pokazują je Chess.com, Lichess i aplikacja (N od knight, bo K to już król). W polskiej notacji, w książkach i na blankietach: K, H, W, G, S. Ruch pionkiem nie ma litery, tylko pole. |
| x | Bicie. Bxe5 – goniec bije na e5; exd5 – pionek z kolumny e bije na d5. W polskiej notacji bicie bywa też oznaczane dwukropkiem: G:e5. |
| + # | Szach i mat. |
| O-O O-O-O | Krótka roszada (na skrzydle królewskim), długa roszada (na skrzydle hetmańskim). Zapamiętaj po liczbie znaków, a nie po stronie: krótka ma dwa O, długa trzy. |
| =Q | Promocja. e8=Q oznacza, że pionek dochodzi do ósmego rzędu i zamienia się w hetmana (w polskiej notacji: e8H albo e8=H). |
| e.p. | Bicie w przelocie (en passant). |
| ! ? | Ocena ruchu wystawiona przez komentatora, a nie część samego ruchu. |
| 1-0 0-1 1/2-1/2 | Wygrały białe, wygrały czarne, remis. |
Gdy dwie jednakowe figury mogą dojść na to samo pole, między literę a pole wstawia się kolumnę: Nbd2 to skoczek z kolumny b, a nie ten drugi. Jeśli obie stoją w tej samej kolumnie, podaje się rząd.
Otwarcie bez wkuwania choćby jednego wariantu
- Zajmij pionkiem część centrum, a potem rozwijaj figury, które go wspierają.
- Wyprowadzaj lekkie figury przed hetmanem. Hetmana najłatwiej nękać, a każde tempo stracone na jego ratowanie przeciwnik wykorzysta na rozwój.
- Zrób roszadę w ciągu pierwszych dziesięciu ruchów, chyba że masz konkretny powód, by tego nie robić.
- Nie ruszaj w otwarciu dwa razy tą samą figurą bez powodu wartego straconego tempa.
- Połącz wieże. Gdy na pierwszej linii między nimi nie ma już żadnych figur, otwarcie się skończyło.
Silni gracze regularnie łamią każdą z tych zasad – i zawsze z konkretnego powodu, który potrafią nazwać. Na tym polega prawdziwa reguła: ogólne zasady dają Ci grywalną pozycję, a konkretny powód – prawo, by którąś z nich zignorować.
Cztery schematy matowe, które warto rozpoznawać od razu
Nie po to, żeby wkuwać je jako pozycje, ale żeby rozpoznawać je jako kształty – i zauważyć, że schemat się układa, póki jest jeszcze czas, by do niego doprowadzić albo mu zapobiec. Na każdym diagramie ruch mają białe, a do mata brakuje jednego ruchu.









Króla zamykają pionki, które go dotąd osłaniały. Jeden z najczęstszych schematów matowych w grze klubowej – i jeden z tych, w które najłatwiej wpaść we własnych partiach.






Każde pole ucieczki zajmują własne bierki króla – król się dusi. Takiego mata może dać tylko skoczek, bo tylko skoczek przeskakuje mur.




Jedna wieża odcina rząd, druga szachuje. Przestawiaj je na zmianę, a każdego samotnego króla zepchniesz na krawędź z dowolnej pozycji wyjściowej.
































Na początku partii pola f7 broni tylko król. Czarny skoczek poszedł na f6, skąd f7 nie broni. Odpowiadaj na ten atak ...g6 albo ...Qe7, a nie ...Nf6.
Końcówka, którą warto znać przed wszystkimi innymi
Król i pionek przeciwko królowi. Wygląda niepozornie, a to fundament, na którym opiera się każda inna końcówka pionkowa – i na tyle często decyduje o tym, czy zdobywa się pół punktu, czy cały, że to od niej każdy powinien zacząć porządną naukę końcówek.



- Ruch białych: remis. Białe muszą ustąpić, czarne stają przed pionkiem i pozycja powtarza się w nieskończoność. Stockfish ocenia ją na 0.00.
- Ruch czarnych: wygrywają białe. Czarne muszą ustąpić, biały król staje przed własnym pionkiem i pionek zamienia się w hetmana. Stockfish ocenia tę pozycję jako wygraną białych.
Zasada, która za tym stoi, to opozycja: gdy król staje naprzeciw króla z jednym polem odstępu, ustąpić musi ten, kto jest na ruchu. W tej końcówce od tego zależy wszystko. Wszystko inne – ile pionków, które skrzydło, jak daleko wysunięte – to już tylko szczegóły.
Dwie kolejne reguły, które opłacają się od razu:
- Reguła kwadratu. Żeby bez liczenia ruchów wiedzieć, czy samotny król dogoni uciekającego pionka, narysuj kwadrat, którego jednym bokiem jest odcinek od pionka do jego pola przemiany. Jeśli król jest w środku – albo może do niego wejść swoim ruchem – dogoni pionka. Jeśli nie, to nie. Żeby narysować go poprawnie, pamiętaj o jednym wyjątku: pionek, który stoi jeszcze na polu wyjściowym, może pójść o dwa pola, więc kwadrat odmierza się od trzeciego rzędu, a nie od drugiego.
- Wieże stawiaj za wolnymi pionkami. Swoimi i przeciwnika. Za własnym pionkiem wieża zyskuje pole działania z każdym jego krokiem naprzód; przed cudzym traci je z każdym jego krokiem.
Kontrola przed ruchem
Cztery pytania, dziesięć sekund – zanim wykonasz ruch, a nie po nim. To jedyny punkt na tej stronie, który zmieni Twoje wyniki jeszcze w tym miesiącu.
- Co atakuje ostatni ruch przeciwnika, czego wcześniej nie atakował?
- Które moje bierki są teraz bez obrony – a które jego?
- Jego szachy, bicia i groźby – przed moimi.
- Jeśli zagram ten ruch, jaka będzie jego najlepsza odpowiedź?
Kolejność ma znaczenie. Większość graczy przepuszcza przez tę listę własne pomysły, a nigdy pomysły przeciwnika – i właśnie dlatego ruch, który ich pokonuje, to ten, na który w ogóle nie spojrzeli.
Najczęściej zadawane pytania
Czy wolno mi korzystać ze ściągi podczas partii?
W turnieju stacjonarnym rozgrywanym według przepisów FIDE – nie: w trakcie gry nie wolno zaglądać do żadnych notatek. Online zależy to od serwisu i formatu: książki debiutowe i bazy danych są dozwolone w niektórych formatach korespondencyjnych i dziennych, a zakazane w grze na żywo. Pomoc silnika w trakcie partii rankingowej na żywo łamie zasady Chess.com i Lichess, choć nie jest to uniwersalna zasada szachów – w szachach korespondencyjnych ICCF silniki są wprost dozwolone. Sprawdź zasady zawodów, w których naprawdę grasz. Między partiami wolno wszystko.
Czego początkujący powinien nauczyć się najpierw?
Kontroli przed ruchem – i niczego więcej. Wartość figur i schematy matowe przyswaja się w trakcie gry. U graczy poniżej 1500 dziesięciosekundowy przegląd wiszących figur przed każdym ruchem uratuje więcej partii niż jakakolwiek ilość teorii debiutowej.
Czy wartości figur są dokładne?
Nie, i wcale nie mają takie być. To umowna księgowość, która w grze środkowej mniej więcej się zgadza, a we wszystkich innych fazach się rozjeżdża. Skoczek na mocnym polu w centrum jest lepszy od wieży, która nie ma nic do roboty, a para gońców jest warta wyraźnie więcej, niż sugerują liczby.
Jaki jest najszybszy możliwy mat?
Dwa ruchy – i to tylko wtedy, gdy matowany gracz współpracuje: 1.f3 e5 2.g4 Qh4#. Mat szewski w czwartym ruchu to szybki mat, który naprawdę może Ci się trafić, i to z jego powodu na pola f7 i f2 warto uważać od pierwszego ruchu.